بشير احمد ڪلهوڙو

(جنم: 1935ع- وفات: 2000ع))

سنڌي شاعريءَ جي ابتدا:

سنڌي شاعريءَ جي ابتدا بابت اڳ ۾ لکيل ادبي تاريخن ۾ ماموئيءَ جا بيت ۽ ڪجهه ٻيا بيت آيل آهن. اُنھن بابت ڪي روايتون به بيان ڪيل آهن. تان جو ڊاڪٽر بلوچ جي تحقيق سان انھن روايتن ۽ بيتن بابت نه رڳو درستگي ٿي، بلڪه بيتن ۾ سَنَدَن سان اضافو ٿيو. ڊاڪٽر صاحب جو ڪتاب ”سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ“ هن باري ۾ اهم ماخذ آهي. شاعريءَ جي باب جي ابتدا ڊاڪٽر صاحب جي مذڪوره ڪتاب جي سَنَدَ ۽ ٿورن سان ڪجي ٿي. ڊاڪٽر صاحب ادبي تاريخ بيان ڪرڻ کان اڳ عربي ۽ ٻين ٻولين جي سنڌيءَ

 

سان لاڳاپي ۽ اثر نفوذ جو ذڪر ڪيو آهي. ٻولي ڪھڙن ڪھڙن مرحلن مان گذري ۽ شعر لاءِ ڪيئن زمين هموار ٿي، اهو پھرين ڄاڻڻ ضروري آهي. اُن سان گڏ شعر جي تلاش ادبي تاريخ جو پھريون مقصد آهي. اسان جي اڳوڻن ادبي تاريخ لکندڙن گهڻي ڪوشش ۽ جاکوڙ ڪري اُهي شعر هٿيڪا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيڪي اول چيا ويا. مليل تحريري ۽ زباني روايتن تي پنھنجي تحقيق جو بنياد رکيائون. سڀ روايتون سچيون به نه ٿيون ٿين. بھرحال ڊاڪٽر بلوچ صاحب اُنھن مليل روايتن جي تحقيق به ڪئي ۽ اُن سان گڏ جيڪو جاکوڙ وارو ڪم ڪيائين سو مختلف هنڌن تي وڃي نوان شعر هٿ ڪيائين ۽ اُنھن جون مڪمل روايتون به بيان ڪيائين. ڪن ڳالھين ۾ شڪ هو ۽ سن سال جي غلطي هئي ته اُها درست ڪيائين. ڀلا ڀليءَ جو ڇيھه ڪونھي، پر هن وقت تائين ادبي تاريخ جي تحقيق ۾ ڊاڪٽر بلوچ صاحب جا دليل وزنائتا آهن.

بنده راقم جي هيءَ ڪاوش مڙني ماخذن جي مدد سان حاضر آهي.

پهريون شعر:

پھرئين يا پھريَن سنڌي بيتن جي تلاش ڪندي جيڪو شعر مليو آهي، اُهو ابوحاتم محمد جي حوالي سان آهي. هن پنھنجي ڪتاب ”روضة العبقلاءِ و نزهة الفضلاءِ“ ۾ لکيو ته: مون ابراهيم کان ٻڌو، جنھن ابن ابي القعقاع چيو ته مون سان ابو هُذيل ڳالھه ڪئي ۽ چيائين ته: آءٌ يحيٰ بن خالد برمڪي وٽ ويٺو هئس جو هڪ هندي شخص پنھنجي مترجم سان گڏ ڪچھريءَ ۾ آيو؛ يحيٰ کي مترجم چيو ته هي شخص شاعر آهي ۽ توهان جي مدح ڪئي اٿس. يحيٰ چيو ته ڀلي ٻڌائي. انھيءَ تي هن شخص چيو:

اَرهَ، اَصَره، ککر- کي کِره مَندره

(جڏهن اسان جي طرف چڱاين ۽ نيڪين جو ذڪر نڪرندو آهي تڏهن تنھنجو مثال ڏيندا آهن)

مٿئين متن کان قدري مختلف صورت ۾ هي شعر ”مجمل التواريخ والقصص“ ۾ آيل آهي. اُن جي صورت هيءَ آهي:

اَره بره کنکره- کراکِري مندره.

هن ڪتاب ۾ اُن شخص کي سرزمين سنڌ جو شاعر لکيو ويو آهي ۽ يحيٰ بدران سندس پٽ جو نالو اچي ٿو.

هي شعر حضرت بلال حبشيءَ جي تصنيف ڄاتو ويو هو. دمشق ۾ سندس مزار جي ديوار تي هي شعر لکيل آهي، جا پوءِ ٺھي. اندازو آهي ته هي شعر حضرت بلال پنھنجي حبشي زبان ۾ چيو هو. حقيقت ۾ هي شعر عربي ڪتابن ۾ لکجڻ سبب پنھنجي اصل صورت ۾ نه رهيو آهي، ٻيو ته ”نزهة الجليس“ جو مصنف ابن نورالدين المڪي جنھن هي ڳالھه لکي سو پوءِ جو آهي. مون 1966ع ۾ پيڪنگ ۾ چيني زبان جي تعليم دوران آفريڪي ملڪن جي هڪ ڪلاسين کان سواحلي ۽ ٻيون ٻوليون ٻڌيون ۽ ڪجهه لفظ سکيا ۽ اهو محسوس ڪيو ته هنن جا آواز ۽ انداز ٻيا آهن. مثلاً گهڻا لفظ هيئن آهن: ڊانگا ڊُونگا- بامائوڪا، نيڪُونا وغيره. ڊاڪٽر دائودپوٽي هي شعر دمشق ۾ حضرت بلال جي مزار تي لکيل ڏٺو آهي. منھنجي ڪتاب ”سنڌي ادب جي مختصر تاريخ“ جي پھرئين ڇاپي (1973ع) کان وٺي مون هن شعر بابت سوچيو ۽ هيءَ ڳالھه خيال ۾ آئي ته: شاعر يا صاحب ممدوح جو نالو منڌرو هوندو يا هو ذات جو منڌرو هوندو. بغداد وڃڻ کان اڳ اِهو شعر سنڌ (لاڙ) ۾ چيو هوندائين. صورتحال کي منھن ڏيڻ لاءِ برمڪي وزير اڳيان اهو شعر پڙهيو هجيس. انھيءَ ڪري شعر جو اصل متن هينئن هوندو:

اهڙا ٻُڙا ڪو (نه) ڪري، ڪِ ڪري منڌرو

(منڌرا قوم لاڙ، ڏکڻ بدين ۾ آباد آهي)

(موليٰ مٿان مون، ٻُڙو لاه مَ ٻاجهه جو – شاهه)

مليل متن ۾ سمجهه ۾ اچڻ ڪري به ٻي صديءَ هجريءَ جو هي شعر بقول ڊاڪٽر بلوچ جي سنڌي زبان جي تاريخ بنسبت هڪ قيمتي وٿ آهي. ڇو جو مليل روايت موجب هي شعر سنڌ/ سنڌ جي زبان/ سنڌيءَ ۾ آهي.

ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو

ڪتاب ”سنڌي ادب جي تاريخ“، (جلد پھريون)، ڇاپو پھريون

 2004ع،  سنڌي لئنگويج اٿارٽي، حيدرآباد

ص 24-26

نئون صفحو --  ڪتاب جو ٽائيٽل صفحو
ٻيا صفحا 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
هوم پيج - - لائبريري ڪئٽلاگ