|
شبنم گل
”چانديءَ
جون تارون“ جو فڪري ۽ فني جائزو
ماھتاب محبوب سنڌي ادب جي نمايان ۽ منفرد عورت
ليکڪائن مان آهي. هوءَ ڪھاڻيڪاره، ناول نگار،
سفرناما نويس، خاڪا نويس ۽ مضمون نگار طور سڃاتي
وڃي ٿي. 14 جولاءِ 1950ع تي ڪراچي ۾ ڄائي، تعليم
ڪراچي ۽ حيدرآباد مان حاصل ڪيائين. ادبي سفر
ٻاراڻي ادب ۽ ترجمن سان شروع ڪري، سٺ واري ڏهاڪي
کان باقاعده لکندي پئي اچي. سندس پھرين ڪھاڻي
”ڪڏهن ائين به ٿيندو آهي“
رسالي ”نئين زندگي“ ۾ ڇپي.
ماھتاب محبوب ٽي وي ۽ ريڊيو لاءِ به لکيو ۽ هن وقت
تائين سندس پندرهن کان وڌيڪ ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن،
جن ۾ ڪھاڻيون، ناول، سفرناما، مضمون ۽ خاڪا شامل
آهن. هوءَ پنھنجي سچائي، جرئت ۽ فني تسلسل سبب
سنڌي ادب ۾ هڪ اهم حيثيت رکي ٿي.
انھن ڪتابن ۾ ”مٺي مراد“، ”چاندي جون تارون“،
۽”پرهه کان پھريان“ شامل آهن.
”چانديءَ جون تارون“ ماھتاب محبوب جي ڪھاڻين جو
مجموعو آهي، جيڪو فني لحاظ کان سنڌي افسانوي ادب ۾
هڪ اهم حيثيت رکي ٿو. هن مجموعي ۾ ٻولي
شاعراڻي، داخلي نفسياتي ڪيفيتن جي عڪاس، ۽ علامتي
اسلوب رکي ٿي . هي ڪھاڻيون محض قصا نه، پر انساني
وجود، عورت جي داخلي پيڙا، يادگيرين جي زنجيرن ۽
سماجي بيچيني جو تخليقي اظھار آهن، جن کي فني
حوالي سان وڏي سنجيدگيءَ سان ترتيب ڏنو ويو آهي.
ماھتاب محبوب جي ٻوليءَ جي خاص خوبي اها آهي ته
اها سادي هجڻ باوجود گھري معنيٰ رکي ٿي. سندس بيان
۾ روزمره جي عام لفظن ذريعي جذباتي پيچيدگين کي
چٽي انداز سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس ٻوليءَ ۾
شاعراڻو اثر به شامل آهي، جيڪو هر جملي کي صرف
بيان نه، پر تجربو بڻائي ٿو. هي زبان پڙهندڙ کي
صرف ڪھاڻي ٻڌائي نه ٿي، پر ان جي اندر سماجي ۽
نفسياتي صدمن
جو احساس به منتقل ڪري ٿي.
گهاڙيٽي حوالي سان سندس ڪھاڻيون جديد افسانوي
ٽيڪنيڪ جي مختلف رمزن
تي ٻڌل آهن. هتي رڳو روايتي بيان نه، پر نفسياتي
تجزيي، داخلي مونالاگ، علامتي اسلوب، ۽ ساختي
تجربن جو ميلاپ ملي ٿو. ڪھاڻين جو ڍانچو گهڻو ڪري
غيرلڪيريت تي ٻڌل آهي، جتي وقت لڪيروار انداز ۾ نه
پر فليش بيڪ، يادگيرين ۽ ماضي جي ڇانيل ڪيفيتن
ذريعي بيان ٿئي ٿو. هي طريقو پڙهندڙ کي ڪنھن خاص
لمحي سان ڳنڍي رکي ٿو، جتي وقت جو تصور سڌو نه، پر
محسوساتي آهي.
ڪھاڻين ۾ ”شعور جي وهڪري“ واري ٽيڪنيڪ جو استعمال
پڻ نمايان آهي. ڪردار پنھنجي سوچن، احساسن ۽
يادگيرين جي ذريعي اڳتي وڌن ٿا. سندن گفتگو،
خاموشيون، اکين جي جنبش يا آئينن ۾ ڏسڻ جا منظر
فقط بيروني تصوير نه، پر اندروني درد، سوالن ۽
اڻپوري سڃاڻپ جو اظھار آهن. اتي تجزيو نه، پر
تجربي جي سطح تي ڪھاڻي لکجي ٿي، جتي پڙهندڙ پاڻ
ڪردار جي ذهن جو حصو بڻجي ٿو.
علامتي انداز به انھن ڪھاڻين جي اهم
فني
خوبي آهي. ڪيتريون ئي ڪھاڻيون خاص نشاني، شيءِ، يا
تصور جي چوڌاري ڦرن ٿيون، جيئن نانگ، تارون، در،
آواز يا شام جا رنگ. اهي علامتون صرف سونھن
نه، پر باطني اظھار جو فني ھنر آهن. انھن جي ذريعي
ڪردار جي اندر هلندڙ ويڙهه، خوف، يا ياد کي بيان
ڪيو ويو آهي.
اختتام جي ڳالھه ڪجي ته ڪھاڻيون اڪثر واضح انجام
بدران هڪ اهڙي جاءِ تي ختم ٿين ٿيون، جتي پڙهندڙ
سوچڻ تي مجبور ٿين ٿا. ماھتاب محبوب جا اختتام
سوالن جا در کولين ٿا. هي غيرروايتي انداز پڙهندڙ
کي فقط ڪھاڻي ٻڌڻ تائين محدود نه رکي ٿو، پر کيس
پنھنجي تجربن ۽ سوالن سان ڳنڍي ٿو.
مجموعي طور تي ”چانديءَ جون تارون“ فني لحاظ کان
اهڙو تخيل آهي، جتي ٻولي ھنر بڻجي وئي آهي، ڪردار
منفرد ، ۽ فني گهاڙيٽي ۾ نفسيات، علامت جي هم
آهنگي سان ڪھاڻيءَ ۾ نواڻ محسوس ٿئي ٿي. هي ڪتاب
روايتي سنڌي ڪھاڻيءَ جي حدن کي ٽوڙي، نون تجربن،
اظھارَن، ۽ فني لاڙن جي علامت بڻجي ٿو، جيڪو خاص
طور عورتن جي نفسياتي پيچيدگين، سڃاڻپ جي ڳولا ۽
داخلي خاموش بغاوتن کي نثر جي نئين شڪل ڏئي ٿو.
ماھتاب محبوب جي ڪتاب ”چانديءَ جون تارون“ ۾ شامل
ڪھاڻين جي جامع فني ۽ موضوعاتي تجزئي لاءِ هتي ھر
ڪھاڻيءَ تي تفصيلي تبصرو پيش آهي. ڪتاب ۾ ڪل 17
ڪھاڻيون شامل آهن.
”عرش جون بلنديون“ هي ڪھاڻي روحاني تشڪيل ۽ داخلي
بيداري جو استعارو آهي. ماھتاب علامتي اسلوب ذريعي
عورت جي صبر، برداشت ۽ لاشعوري قوتن کي اُڀاري ٿي.
ڪردار جو سفر صرف سماجي نه، پر وجود جي گھرائين
ڏانھن به آهي.
سندس ڪھاڻي ”خيران“ سماجي لاتعلقي، مذهبي رياڪاري
۽ عورت جي بيحسي تي تنقيد ڪري ٿي. ”خيران“
عورت جي خاموش نگاهن ذريعي پوري ڪائنات جي درد کي
ڏسي ٿي، پر سماج کيس فقط مذهب جي عينڪ سان ڏسڻ ٿو
چاهي.
ماھتاب جي ڪھاڻين جي خاص ڳالھه موضوع جي چونڊ آھي.
ڪھاڻي ”بليٽن“ ذهن جي الجهنن ۽ لاشعور جي جهنگ مان
گذرندڙ ڪردار جي ڪھاڻي آهي. هتي ٻوليءَ جو استعمال
تصويري آهي، جتي ٻاهرين دنيا جو تضاد، اندروني شور
جو ڪارڻ بڻجي ٿو.
ڪھاڻي ”مان ئي وار وجود تي“ ذاتي سڃاڻپ جو بحران،
بدن جي آگاهي، ۽ سماج جي بيحسي هتي هڪ طاقتور بيان
طور پيش ٿيا آهن. هي افسانو خودڪلاميءَ،
خوداحتسابي ۽ انڪار جي فني ٽيڪنيڪ تي ٻڌل آهي.
”روئي ڏنو رات“ هي ڪھاڻي وقت جي خاموش گواهي آهي.
محبت، ياد، ۽ ڀڃ ڊاهه جي منظرن سان ڀريل آهي. جنھن
۾ ڪردار رات جي اونداهيءَ ۾ داخلي روشني ڳولي ٿو.
”نڪ“ علامتي افسانو آھي ، جتي جسم جو عضو، انا،
نفاق ۽ برتريءَ جي علامت بڻجي ٿو. طنز، استعارو ۽
نفسيات جي اثر ھيٺ بيان ڪيل پر اثر ڪھاڻي آهي،
سادگيءَ ۾ پيچيدگي سمايل آهي.
ڪھاڻي ”ناسور“
سماج جي انھن زخمَن جو اظھار آهي، جيڪي وقت سان
ڀرجڻ بجاءِ ناسور بڻجي وڃن ٿا. ڪردار جو تجربو
ذاتي هجڻ باوجود اجتماعي درد جو اظھار آهي.
ڪھاڻي ”ڪارو نانگ“ پڻ سماجي مسئلي جي عڪاسي ڪري ٿي
ـ هتي نانگ صرف جانور نه، پر انساني خوف، لڄ، يا
دفن ٿيل ڏک جو استعارو آهي. ڪھاڻيءَ جو منظرنامو
خواب ۽ حقيقت جي وچ تي بيٺل
آهي.
ماھتاب محبوب جي ڪھاڻي ”چانديءَ جون تارون“ فني
لحاظ کان علامتي، تجريدي، ۽ نفسياتي اسلوب جي بي
مثال پيشڪش آهي. هن ڪھاڻيءَ جي ٽيڪنيڪ روايتي سنڌي
ڪھاڻيءَ کان هٽي ڪري، جديد افسانوي گهاڙيٽي جي
ميلاپ
سان اُڀري ٿي. ڪھاڻيءَ جو ڍانچو، بيان جو انداز
۽ منظرنامي جي واڌ ويجهه هن ڪھاڻيءَ کي هڪ الڳ
جمالياتي ۽ فڪري انداز بخشين
ٿا.
”چانديءَ جون تارون“ ڪھاڻيءَ جي سڄي جوڙجڪ علامتن
جي چوڌاري گمي ٿي. ’چاندي‘ هتي فقط هڪ ڌاتو ناهي،
اها روشني، يادن، بيقراري، حسرت، ۽ اندروني جوش جي
علامت آهي.
ماھتاب نفسياتي تجزيي جي ٽيڪنيڪ ۽ شعور جي وهڪري
جي طرز بيان کي اختيار ڪري، ڪردار جي اندر جي دنيا
کي وائکو ڪري ٿي. ڪردار نه ڳالھائيندو آهي، نه ئي
گهڻيون حرڪتون ڪري ٿو، پر سندس ذهن، خيال، نگاهه ۽
يادگيريون سندس دنيا ٺاهين ٿيون. هيءَ ٽيڪنيڪ
ورجينيا وولف يا خالده حسين جي انداز کي ياد ڏياري
ٿي، جتي ڪردار جي داخلي رواني ئي ڪھاڻيءَ جو وهڪرو
بڻجي ٿي.
غيرلڪيريت تي ٻڌل ڍانچو:
ڪھاڻيءَ ۾ وقت لڪيرن ۾ ناهي وهندو
نه ئي واقعي جي منطقي ترتيب آهي. وقت، ياد، منظر،
۽ داخلي تجربا هڪ ٻئي ۾ سلھاڙجي
وڃن ٿا. ڪڏهن ماضي ته ڪڏھن حال جا لمحا اچي وڃن
ٿا،
ماھتاب محبوب هيءَ ٽيڪنيڪ اختيار ڪري وقت کي
نفسياتي انداز سان پيش ڪري ٿي، جيئن وقت ذهن ۾
محفوظ ٿئي ٿوـ ڀڳل، اڌورو ۽ محسوساتي طور تي .
اوپن اينڊڊ اختتام (Open-ended
Conclusion)
ڪھاڻي جي ٽيڪنيڪ جو نمايان پاسو اختتام جو غير
واضع هجڻ آهي. ڪھاڻي ڪٿي ختم ٿي ؟ ڇا وقت رڪجي ٿو؟
ڇا ڪردار ڪنھن انجام تي پھچي ٿو؟ ماھتاب محبوب،
پڙهندڙ کي پنھنجي تجربي، احساس ۽ سوالن سان ڇڏي
ٿي. اهڙي ٽيڪنيڪ پڙهندڙ کي سوچڻ، سمجهڻ ۽ محسوس
ڪرڻ لاءِ کليل جاءِ ڏئي ٿي.
ڪھاڻيءَ جو عنوان ئي حساسيت، نزاڪت ۽ اڌوري پڻي جي
علامت آهي. ڪھاڻي عورت جي عشق، انتظار، ۽
سونھن جو فني اظھار آهي.
”منزل“ انتھائي فڪري ڪھاڻي آھي. هتي رستو اهم نه،
پر ”منزل“ جي معنوي تلاش آهي. ڪردار مادي نه، پر
روحاني سڪون ڳولي ٿو.
ڪھاڻي ”ڀوري وڇ“ فطرت، قرباني، ۽ عورت جي وجودي
تشبيھه سان ڀرپور تاثر سميت اڀري ٿي. ”وڇ“ جي
علامت سان گڏ عورت جي سماجي سڃاڻپ، پيڙائن ۽
مزاحمت کي پيش ڪيو ويو آهي.
ڪھاڻي ”شڪي“ ۾ شڪ صرف تعلق جو قاتل نه، پر عورت جي
آگاهيءَ جي
به علامت بڻجي ٿو. هي ڪھاڻي نفسياتي مطالعو آهي،
جتي شڪ سماجي تربيت مان پيدا ٿيندڙ نفسياتي زهر
آهي.
”واريءَ سندو ڪوٽ“ ڪھاڻي : صنفي
تفريق، فيوڊل رويي ۽ عورت جي سماجي حيثيت تي
زوردار تنقيد آھي ”ڪوٽ“ صرف رهائش نه، پر قيد خاني
جو استعارو بڻجي ٿو.
”سوڍا واٽر“ ڪھاڻي تخليقي منظرنگاري، ٿر جي منظرن،
انساني اُڃ ۽ عشق جي علامتن سان ڀرپور آهي. ”پاڻي“
هتي جسماني اُڃ نه، پر جذباتي، داخلي ۽ ساهتياتي
پيار جي علامت آهي.
”پيلي قميص“ ڪھاڻي ۾
قميص جو رنگ، سونھن ۽ بدلجندڙ ياد جي علامت بڻجي
ٿو. هي ڪھاڻي ياد، جدائي، ۽ اندروني تسلسل جو
بيان آهي، جتي رنگ جذبي جي تشريح بڻجي ٿو.
ڪھاڻي ”نيري
شال“ هتي ياد، قرب، ۽ جذبي جي پناھه آھي. ”نيري“
رنگ جي ذهني تصويرن ذريعي ڪردار جو احساس دل تي
نقش ٿو ڇڏي.
ڪھاڻي ”وچور“
جدائي، موت، ۽ زندگيءَ جي بي معنيٰ محسوسات کي
ڳنڍي ٿي. ڪھاڻيءَ جي فضا ڊرامائي آهي، جتي لفظن
سان خاموشيون به ڳالھائين ٿيون.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ماھتاب محبوب جون
ڪھاڻيون رڳو ادب جو حصو نه، پر هڪ زنده احساس، هڪ
دور جي داخلي تاريخ ۽ عورت جي اڻچيل صدائن جو
ترجمو آهن. ”چانديءَ جون تارون“ جهڙو مجموعو
پڙهندڙ کي فقط ڪھاڻين جي دنيا ۾ نه وٺي وڃي ٿو، پر
کيس پنھنجي ئي اندر
جي دنيا سان روبرو ڪرائي ملاقات ڪرائي ٿو. هن جي
فن ۾ جيڪو سچ، جرئت ۽ نفسياتي گھرائي
موجود آهي، اهو سنڌي افسانوي ادب کي نئين سڃاڻپ
ڏئي ٿو.
ماھتاب محبوب پنھنجي فني مھارت، علامتي اظھار، ۽
داخلي ڪيفيتن جي باريڪ عڪاسي ذريعي اهو ثابت ڪيو
آهي ته ڪھاڻي صرف واقعن جي ترتيب نه، پر احساسن،
سوالن ۽ سڃاڻپ جي ڳولا جو نالو آهي. سندس لکڻيون
پڙهندڙ کي سوچڻ، محسوس ڪرڻ ۽ پاڻ سان مڪالمو ڪرڻ
تي مجبور ڪن ٿيون.
اهڙي طرح ”چانديءَ جون تارون“ صرف هڪ ڪتاب نه، پر
هڪ فڪري ۽ جمالياتي تجربو آهي، جيڪو سنڌي ادب ۾
پنھنجي الڳ جاءِ رکي ٿو ۽ ايندڙ نسلن لاءِ به
تخليقي راهون روشن ڪري ٿو.
نياز
پنهور
علامه آءِ.آءِ قاضي جا قول ۽ پيغام
جن کي شايد اسان وساري ويٺا آهيون
علامه آءِ.آءِ قاضي، جيڪو سنڌ يونيورسٽيءَ جو باني
۽ هڪ عظيم مفڪر هو، تنھن جو شاگردن لاءِ پيغام
تمام گهڻو جامع ۽ فڪري آهي. سندس پيغام جا مکيه
نقطا هيٺيان آهن:
علم جو مقصد (مقصدِ حيات): علامه صاحب جو خيال هو
ته تعليم صرف نوڪري حاصل ڪرڻ جو ذريعو ناهي، پر
اها انسان جي روحاني ۽ ذهني ترقيءَ جو نالو آهي.
هن شاگردن کي هميشه اهو درس ڏنو ته علم حاصل ڪرڻ
جو اصل مقصد ”سچ جي ڳولا“ ۽ پنھنجي ڪردار کي بھتر
بڻائڻ هجڻ گهرجي.
ڪردار سازي: سندس نظر ۾ هڪ شاگرد لاءِ اعليٰ درجي
جو اخلاق ۽ ڪردار هجڻ ضروري آهي. سندس چوڻ موجب ته
جيڪڏهن تعليم ماڻھوءَ ۾ انسانيت ۽ نظم و ضبط پيدا
نٿي ڪري، ته اها تعليم بي مقصد آهي.
ڪائنات جو مطالعو: علامه آءِ.آءِ قاضي شاگردن کي
هميشه قرآن پاڪ جي روشنيءَ ۾ ڪائنات جي نشانين تي
غور ۽ فڪر ڪرڻ جي دعوت ڏني. سندس پيغام هو ته
شاگردن کي سائنسي ۽ روحاني علومن جو ميلاپ ڪري
فطرت جي رازن کي سمجهڻ گهرجي.
محنت ۽ جستجو: هن شاگردن کي ڪاهليءَ مان نڪري
مسلسل محنت ڪرڻ ۽ وقت جو قدر ڪرڻ جي تاڪيد ڪئي،هن
جو مشھور قول آهي ته: ”شاگرد کي هر وقت هڪ مسافر
وانگر هجڻ گهرجي جيڪو سدائين علم جي منزل جي تلاش
۾ هجي.“
وسيع مطالعو: علامه صاحب شاگردن کي صرف درسي ڪتابن
تائين محدود رهڻ جي بدران، دنيا جي عظيم ادب،
فلسفي، تاريخ ۽ خاص ڪري شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي
رسالي جو گهرو مطالعو ڪرڻ جو مشورو ڏنو، ته جيئن
انھن جي سوچ ۾ وسعت پيدا ٿئي. مختصر طور تي، علامه
آءِ.آءِ قاضي چاهيو ٿي ته سنڌ جو شاگرد هڪ اهڙو
”مڪمل انسان“ بڻجي جيڪو پنھنجي علم، عمل ۽ ڪردار
سان معاشري ۾ مثبت تبديلي آڻي سگهي.
علامه صاحب جو استاد لاءِ پيغام: علامه آءِ.آءِ
قاضي استاد کي رڳو معلومات پھچائيندڙ نه، پر هڪ
”روحاني پيءُ“ ۽ ”رهبر“ جي حيثيت ۾ ڏسندو هو. سندس
نظر ۾ تعليم جو عمل تڏهن مڪمل ٿئي ٿو، جڏهن استاد
پنھنجي ذميواريءَ کي هڪ مقدس فرض سمجهي نڀائي.
استادن لاءِ سندس پيغام جا اهم رخ هي آهن:
استاد جو ڪردار ۽ نمونو: علامه صاحب جو چوڻ هو ته
شاگرد ڪتابن کان وڌيڪ استاد جي شخصيت مان سکن ٿا.
تنھنڪري، استاد جو پنھنجو ڪردار اعليٰ، سچو ۽
باوقار هجڻ گهرجي. جيڪڏهن استاد پاڻ عملي طور تي
سچو ۽ محنتي ناهي، ته هو شاگردن جي تربيت نه ٿو
ڪري سگهي.
رڳو معلومات نه، پر حڪمت سيکارڻ: سندس فرمائڻ هو
ته استاد جو ڪم صرف نصابي ڪتابن جي حافظي ڪرائڻ
تائين محدود نه هجي، پر هن جو اصل ڪم شاگردن جي
اندر ۾ ”سوچڻ ۽ سمجهڻ جي صلاحيت“ پيدا ڪرڻ آهي.
استاد کي گهرجي ته هو شاگردن کي ”ڇو“ ۽ ”ڪيئن“ جو
سوال ڪرڻ سيکاري.
شاگردن سان پيار ۽ همدردي: علامه صاحب موجب، تعليم
جو بنياد پيار تي هجڻ گهرجي. استاد کي پنھنجي
شاگردن سان اهڙي محبت رکڻ گهرجي، جھڙي هڪ مالھي
پنھنجي باغ ۽ ٻوٽن سان رکندو آهي، ته جيئن اهي
پنھنجي فطري صلاحيتن موجب ڦٽي ۽ وڌي سگهن.
مسلسل مطالعو ۽ سکيا: هڪ استاد تڏهن ئي بھتر
سيکاري سگهي ٿو جڏهن هو پاڻ به مسلسل پڙهندڙ (Learner)
هجي. علامه صاحب چاهيندو هو ته استاد جديد علم،
فلسفي ۽ سائنس کان باخبر هجن ته جيئن اهي وقت جي
گهرجن موجب شاگردن جي رهنمائي ڪري سگهن.
قوم جي تعمير جو ذميوار: علامه صاحب استادن کي بار
بار اهو احساس ڏياريندو هو ته قوم جو مستقبل انھن
جي هٿن ۾ آهي. جيڪڏهن استاد پنھنجي فرض ۾ ڪوتاهي
ڪري ٿو، ته اها رڳو هڪ شخص جي نه پر سڄي نسل جي
تباهي آهي.
خلاصو: علامه آءِ.آءِ قاضي چوندو هو ته: ”استاد
اهو آهي جيڪو شاگرد جي روح کي بيدار ڪري ۽ کيس
ڪائنات جي لڪيل سچائين جي ڳولا لاءِ تيار ڪري.“
علامه آءِ.آءِ قاضي جڏهن سنڌ يونيورسٽيءَ جي
وائيس چانسلر جو عھدو سنڀاليو، ته سندس سامھون رڳو
هڪ ادارو هلائڻ جو مقصد نه هو، پر هو سنڌ
يونيورسٽيءَ کي هڪ اهڙو علمي مرڪز بنائڻ گهرندو هو
جيڪو آڪسفورڊ ۽ ڪيمبرج جو مقابلو ڪري سگهي.
يونيورسٽي جي عملدارن، انتظاميا ۽ سنڊيڪيٽ جي
ميمبرن لاءِ سندس پيغام ۽ عملي هدايتون هيٺين
اصولن تي ٻڌل هيون:
ديانتداري ۽ ميرٽ جي پابندي: علامه صاحب جو سڀ کان
سخت پيغام ”ميرٽ“ بابت هو. هن جو مڃڻ هو ته جيڪڏهن
انتظاميا سفارشن يا سياسي اثر هيٺ نااهل ماڻھن کي
يونيورسٽيءَ ۾ ڀرتي ڪندي، ته اهو پوري نسل سان
غداري جي برابر هوندو. هن عملدارن کي هميشه نصيحت
ڪئي ته اهي پنھنجي فرضن ۾ ديانتدار رهن.
يونيورسٽي رڳو عمارتن جو نالو ناهي: هن انتظاميا
کي اهو احساس ڏياريو ته يونيورسٽي رڳو سيمينٽ ۽
سرن جي عمارتن جو نالو ناهي. سندس پيغام هو ته
عملدارن جو اصل ڪم اهڙو ماحول پيدا ڪرڻ آهي جتي
تحقيق (Research)
۽ تخليق کي هٿي ملي. هو چاهيندو هو ته فنڊن جو وڏو
حصو لائبريرين ۽ ليبارٽرين تي خرچ ڪيو وڃي .
وقت جي پابندي ۽ نظم و ضبط: علامه صاحب پاڻ وقت
جو تمام گهڻو پابند هو ۽ يونيورسٽي جي عملدارن مان
به اها ئي اميد رکندو هو. هن جو پيغام هو ته
جيڪڏهن اداري جو سربراهه يا انتظامي آفيسر وقت تي
نه ايندو، ته سڄو تعليمي نظام درهم برهم ٿي ويندو.
نظم و ضبط (Discipline)
سندس نظر ۾ تعليمي اداري جي روح وانگر هو.
سادگي ۽ فضول خرچيءَ کان پاسو: هو يونيورسٽيءَ جي
پئسي کي قومي امانت سمجهندو هو. هن عملدارن کي
هميشه اها هدايت ڪئي ته نمائش ۽ ڏيکاءُ واري ڪمن
تي پئسا ضايع ڪرڻ بدران، اهي پئسا شاگردن جي
سھولتن ۽ اسڪالرشپس لاءِ استعمال ڪيا وڃن.
علمي ماحول جي حفاظت: سندس پيغام هو ته يونيورسٽي
جي انتظاميا جو ڪم رڳو فائلون هلائڻ ناهي، پر انھن
کي اهو ڏسڻو آهي ته ڇا يونيورسٽيءَ ۾ علمي بحث،
بحث مباحثا ۽ فڪري نشستون ٿين ٿيون؟ هو چاهيندو هو
ته انتظاميا ۽ پروفيسرن جي وچ ۾ هڪ اهڙو رشتو هجي
جيڪو علمي ترقيءَ ۾ مددگار ثابت ٿئي. مختصر ائين
چئجي ته علامه آءِ.آءِ قاضي چاهيو ٿي ته سنڌ
يونيورسٽي جا عملدار رڳو ”بابو“ يا ”آفيسر“ نه
بڻجن، پر اهي هڪ اهڙي ”علمي تحريڪ“ جو حصو بڻجن
جنھن جو مقصد سنڌ جي ماڻھن جي فڪري آبياري ڪرڻ
هجي.
علامه آءِ.آءِ قاضي صاحب شاگردياڻين ۽ عورتن جي
تعليم ۽ تربيت بابت تمام گهڻو حساس ۽ روشن خيال
هئا. سندس نظر ۾ هڪ تعليم يافته عورت رڳو هڪ فرد
نه، پر هڪ ”پوري نسل“ جي مربي هوندي آهي.
شاگردياڻين لاءِ سندس پيغام جا خاص نڪتا هي آهن:
ماءُ جو ڪردار ۽ ذميواري: علامه صاحب اڪثر چوندو
هو ته عورت جو سڀ کان اعليٰ رتبو ”ماءُ“ آهي. هن
شاگردياڻين کي پيغام ڏنو ته اهي اهڙي تعليم حاصل
ڪن جيڪا کين اڳتي هلي هڪ ”مثالي ماءُ“ بڻائي سگهي،
ڇاڪاڻ ته ٻار جي پھرين درسگاهه ماءُ جي هنج آهي.
جيڪڏهن ماءُ سڄاڻ هوندي ته قوم جو مستقبل محفوظ
هوندو.
روحاني ۽ اخلاقي پاڪيزگي: هن شاگردياڻين کي هميشه
حيا، وقار ۽ اخلاقي پاڪيزگي اختيار ڪرڻ جو درس
ڏنو. سندس خيال هو ته تعليم سان عورت جي شخصيت ۾
هڪ خاص قسم جو رعب ۽ وقار پيدا ڪرڻ گهرجي، جنھن
سان هوءَ سماج ۾ عزت واري مقام تي رهي سگهي.
تعليم رڳو نوڪريءَ لاءِ ناهي شاگردن وانگر،
شاگردياڻين لاءِ به سندس پيغام هو ته تعليم جو
مقصد رڳو معاشي فائدو يا سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ نه
هجي، پر پنھنجي ذهن کي روشن ڪرڻ هجي. هو چاهيندو
هو ته سنڌ جون نياڻيون علم جي روشنيءَ سان پنھنجي
گهر ۽ سماج کي منور ڪن.
گهريلو زندگي ۽ علم جو توازن: علامه صاحب جو خيال
هو ته تعليم يافته عورت کي گهر سنڀالڻ جي فن (Home
Economics)
۾ به ماهر هجڻ گهرجي. هن جو پيغام هو ته عورت
پنھنجي علم جي ذريعي گهر جي ماحول کي وڌيڪ
خوشگوار، صاف سٿرو ۽ علمي بڻائي سگهي ٿي.
ايلسا قاضي جو نمونو: علامه صاحب اڪثر پنھنجي گهر
واري، محترما ”ايلسا قاضي جي زندگيءَ کي
شاگردياڻين لاءِ هڪ مثالي نمونو قرار ڏيندو هو.
ايلسا قاضي جنھن نموني علامه صاحب جو ساٿ ڏنو، لکڻ
پڙهڻ ۾ حصو ورتو ۽ شاگردن جي ماءُ بڻجي انھن جي
خدمت ڪئي، علامه صاحب چاهيو ٿي ته سنڌ جون نياڻيون
به اهڙي ئي اعليٰ ڪردار جون مالڪ بڻجن.
هڪ تاريخي واقعو: چيو وڃي ٿو ته سنڌ يونيورسٽي جي
شروعاتي ڏينھن ۾ جڏهن ڪجهه شاگردياڻيون يونيورسٽي
آيون، ته علامه صاحب کين ڏسي تمام گهڻو خوش ٿيو ۽
چيائين ته: ”جڏهن هڪ مرد پڙهي ٿو ته هڪ فرد پڙهي
ٿو، پر جڏهن هڪ عورت پڙهي ٿي ته هڪ سڄو خاندان
پڙهي ٿو.“ علامه صاحب جو هي پيغام اڄ به سنڌ جي هر
نياڻيءَ لاءِ مشعلِ راهه آهي.
علامه آءِ.آءِ قاضي صاحب سنڌ يونيورسٽيءَ سان
سلھاڙيل (Affiliated)
ڪاليجن کي يونيورسٽيءَ جي ”ٻانھن“ ۽ پوري تعليمي
نظام جو ”بنياد“ سمجهندا هئا. سندس خيال هو ته
جيڪڏهن ڪاليج معياري تعليم نه ڏيندا ته يونيورسٽي
ڪڏهن به اعليٰ نسل پيدا نه ڪري سگهندي ايفيليٽيڊ
ڪاليجز بابت سندس سوچ ۽ پيغام جا اهم پھلو هي آهن:
ڪاليج: يونيورسٽي جي نرسري: علامه صاحب جو مڃڻ هو
ته ڪاليج اُهي نرسريون آهن جتي شاگردن جي ذهني
آبياري ٿئي ٿي. جيڪڏهن ڪاليج ۾ پڙهائيءَ جو معيار
گهٽ هوندو، ته يونيورسٽيءَ ۾ اچڻ واري ”خام مال“
(شاگردن) جي ذهني سطح اها نه هوندي جيڪا تحقيق ۽
اعليٰ تعليم لاءِ گهربل آهي. تنھنڪري هو ڪاليجن ۾
سخت نظم و ضبط جو حامي هو.
الحاق (Affiliation)
جا سخت معيار: هو ايفيليشن ڏيڻ وقت رڳو ڪمرن يا
عمارتن کي نه ڏسندو هو. سندس سوچ هئي ته ڪنھن به
ڪاليج کي يونيورسٽيءَ سان تڏهن سلھاڙيو وڃي جڏهن
اتي هڪ بھترين لائبريري موجود هجي. قابل ۽ سڄاڻ
استاد هجن شاگردن جي ڪردار سازي لاءِ مناسب ماحول
هجي. هن جو پيغام هو ته ”ڪاليج رڳو امتحان پاس
ڪرائيندڙ ڪارخانا نه بڻجن.“
لائبريريءَ جي اهميت: علامه صاحب اڪثر چوندو هو ته
جيڪڏهن ڪنھن ڪاليج ۾ معياري لائبريري ناهي، ته ان
کي تعليمي ادارو چوڻ غلط آهي. هو ايفيليٽيڊ ڪاليجن
جي انتظاميا کي تاڪيد ڪندو هو ته اهي پنھنجي بجيٽ
جو وڏو حصو ڪتابن تي خرچ ڪن ته جيئن شاگردن ۾
مطالعي جو شوق پيدا ٿئي.
استادن جي چونڊ ۾ ميرٽ: ڪاليجن لاءِ سندس واضح
پيغام هو ته اتي استادن جي مقرري خالص ميرٽ تي ٿيڻ
گهرجي. هن جو خيال هو ته هڪ غير معياري استاد،
شاگردن جي پوري مستقبل کي اونداهيءَ ۾ اڇلائي سگهي
ٿو .
يونيورسٽي ۽ ڪاليج جو رابطو: علامه صاحب چاهيندو
هو ته يونيورسٽي ۽ ان سان سلھاڙيل ڪاليجن جي وچ ۾
رڳو انتظامي رابطو نه هجي، پر ”علمي رابطو“ هجي.
پاڻ چاهيندو هو ته يونيورسٽي جا پروفيسر ڪاليجن جو
دورو ڪن ۽ اتي وڃي ليڪچر ڏين ته جيئن ڪاليجن جو
علمي معيار وڌي سگهي.
هڪ اهم مثال: جڏهن پاڻ وائيس چانسلر هو، ته هن
ڪيترن ئي ڪاليجن جي معائني دوران اها ڳالھه محسوس
ڪئي ته ڪجهه ادارا رڳو ڪاروباري بنيادن تي هلي
رهيا آهن. هن اهڙن ادارن کي سخت چتاءُ ڏنو هو ته
جيڪڏهن تعليمي معيار برقرار نه رکيو ويو ته
يونيورسٽي انھن جو الحاق (Affiliation)
ختم ڪري ڇڏيندي .
علامه آءِ.آءِ قاضي صاحب جي نظر ۾ اديب رڳو لفظن
جو جادوگر نه، پر قوم جي”اک“ ۽ ”ضمير“ هوندو آهي.
هو اديبن کي معاشري جو سڀ کان وڌيڪ ذميوار فرد
سمجهندا هئا. اديبن بابت سندس راءِ ۽ پيغام جا اهم
نڪتا هيٺيان آهن:
اديب جو مقصد: سونھن ۽ سچ جي ڳولا علامه صاحب جو
چوڻ هو ته ادب رڳو وقت گذاريءَ يا تفريح جو ذريعو
ناهي. اديب جو اصل مقصد ڪائنات ۾ موجود ”سچ“ ۽
”سونھن“ کي ڳولي لھڻ ۽ ان کي عام ماڻھن تائين
پھچائڻ آهي. سندس خيال ۾ جيڪو ادب سچائيءَ کان
خالي آهي، اهو ديرپا نه ٿو ٿي سگهي.
تخليق بمقابله نقالي: هن سنڌي اديبن کي هميشه اها
نصيحت ڪئي ته اهي مغربي يا ٻين ٻولين جي ادب جي
انڌي پيروي (Imitation)
نه ڪن. هن چاهيو ٿي ته اديب پنھنجي مٽيءَ مان خيال
حاصل ڪن ۽ اهڙو ادب تخليق ڪن جيڪو اصلي هجي. هو
چوندو هو ته: ٻين جي خيالن کي چوري ڪري لکڻ اديب
جو ڪم ناهي، اديب اهو آهي جيڪو پنھنجي مشاهدي ۽
روح مان نوان جھان پيدا ڪري.
ادب جو اخلاقي پهلو: علامه صاحب ان ڳالھه جو سخت
مخالف هو ته ادب کي رڳو ”فن لاءِ فن“
Art for Art's sake
طور ورتو وڃي. هو چاهيندو هو ته ادب مان قوم جي
”اخلاقي تربيت“ ٿئي. اديب کي اهڙو مواد لکڻ گهرجي
جيڪو پڙهندڙ جي روح کي پاڪ ڪري ۽ کيس زندگي گذارڻ
جو اتساهه ڏئي.
شاهه لطيف کي رهبر بنائڻ: اديبن لاءِ سندس هڪ وڏو
پيغام اهو هو ته اُهي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي
فڪر جو گهرو مطالعو ڪن. هن چاهيو ٿي ته سنڌ جو
اديب لطيف جي آفاقي پيغام کي سمجهي ۽ ان کي جديد
دور جي گهرجن موجب پيش ڪري.
عالمي ادب جو مطالعو: هو سنڌي اديبن کي اها صلاح
ڏيندو هو ته هو پنھنجي مطالع کي رڳو سنڌ تائين
محدود نه رکن. هڪ سٺي اديب کي گهرجي ته هو دنيا جي
عظيم مفڪرن (جهڙوڪ: رومي، گوئٽي، شيڪسپيئر ۽ ملٽن)
کي پڙهي ته جيئن سندس سوچ ۾ وسعت پيدا ٿئي.
پيغام جو خلاصو: علامه صاحب اديبن کي مخاطب ٿي
چوندو هو ته: ”توهان جو قلم هڪ امانت آهي. ان کي
رڳو شهرت يا پئسي لاءِ استعمال نه ڪريو، پر ان کي
انسانيت جي ڀلائي، سچ جي پرچار ۽ پنھنجي قوم جي
ذهني آزاديءَ لاءِ استعمال ڪريو.“
علامه آءِ.آءِ قاضي صاحب صحافت کي معاشري جو عڪس ۽
قوم جي تعليم و تربيت جو هڪ اهم ٿنڀو سمجهندو هو.
سنڌ جي اخبارن، صحافين ۽ قلمڪارن لاءِ سندس پيغام
نھايت فڪري ۽ اصلاحي هو، جنھن جا مکيه نقطا هي
آهن.
سچائي ۽ ديانتداري : علامه صاحب جو صحافين لاءِ
پھريون پيغام اهو هو ته قلم جي حرمت جو خيال رکيو
وڃي. سندس خيال هو ته اخبار جو ڪم رڳو خبرون
پھچائڻ ناهي، پر سچ کي سامھون آڻڻ آهي. اخبار وارا
ڪنھن به لالچ يا دٻاءُ کانسواءِ حق ۽ سچ لکن.
عوام جي ذهني تربيت: سندس نظر ۾ اخبار هڪ ”عوامي
درسگاهه“ هئي. هن چاهيو ٿي ته سنڌي اخبارون رڳو
سياسي جهيڙن ۽ منفي خبرن سان ڀريل نه هجن، پر انھن
۾ علمي، ادبي، سائنسي ۽ اخلاقي موضوعن تي وڌيڪ
مواد هجي ته جيئن پڙهندڙن جي شعور ۾ واڌارو ٿي
سگهي.علامه صاحب اڪثر چوندو هو ته قومون تڏهن
تباهه ٿينديون آهن جڏهن انھن جو ذهن منفي خبرن جو
عادي ٿي وڃي. هن اخبار وارن کي تاڪيد ڪيو ته اهي
عوام ۾ نااميدي ڦھلائڻ بدران، انھن ۾ محنت، جستجو
۽ تعميري سوچ پيدا ڪن.
ٻوليءَ جو صحيح استعمال : علامه صاحب سنڌي ٻوليءَ
جي معيار تي تمام گهڻو زور ڏنو. هن جو اخبار وارن
کي پيغام هو ته اهي ٻوليءَ جي درست استعمال، گرامر
۽ لغت جو خاص خيال رکن، ڇاڪاڻ ته عام ماڻھو اخبار
جي ٻوليءَ کي ئي سند (Authority)
سمجهندو آهي.
عالمي صورتحال جي روشني ۾ سوچڻ : علامه صاحب جي
سوچ هئي ته سنڌي اخبارون رڳو مقامي مسئلن تائين
محدود نه رهن، پر اُهي دنيا ۾ ٿيندڙ جديد تحريڪن،
سائنسي ايجادن ۽ عالمي ادب کان به سنڌ جي عوام کي
آگاهه ڪن، ته جيئن سنڌ جو ماڻھو پنھنجو پاڻ کي
عالمي برادريءَ جو حصو سمجهي سگهي.
علامه آءِ.آءِ قاضي صاحب جا هي پيغام ڪنھن هڪ
تقرير يا هڪڙي ڏينھن تائين محدود نه هئا، پر اُهي
سندس انھن خطبن جو نچوڙ آهن ،جيڪي هن 1951ع کان
1959ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر طور
مختلف موقعن تي ڏنا. خاص طور تي سندس اهي پيغام
سنڌ يونيورسٽيءَ جي ”سالياني ڪانووڪيشنز ۾ ڏنل
آهن. هتي ڪجهه اهم تاريخون ۽ موقعا تفصيل سان ڏجن
ٿا:
1. شاگردن لاءِ پيغام (پھرين ڪانووڪيشن، 1951ع)
علامه صاحب يونيورسٽي جي پھرين ڪانووڪيشن جي موقعي
تي، جيڪو آڪٽوبر 1951ع ۾ ٿيو هو، شاگردن کي مخاطب
ٿيندي علم جي اصل مقصد بابت اهي ڳالهيون ڪيون
هيون.
خاص ڳالهه: هن چيو هو ته ”يونيورسٽي رڳو امتحان
پاس ڪرڻ جو هنڌ ناهي. پر اها توهان جي روحاني
پيدائش جو هنڌ آهي.“
استادن لاءِ پيغام: (نومبر 1952ع) استادن جي ڪردار
۽ تربيت بابت سندس خيال خاص طور تي 1952ع جي خطبي
۾ مليا آهن. پاڻ بار بار استادن کي ياد ڏياريندو
هو ته اهي رڳو پگهاردار ملازم نه پر قوم جا معمار
آهن.
عملدارن لاءِ پيغام: (1951ع کان 1959ع تائين)
عملدارن ۽ انتظاميا لاءِ سندس سخت پيغام خاص طور
تي ان وقت سامھون آيا جڏهن هن يونيورسٽي ايڪٽ ۽
ميرٽ تي سختي ڪئي. جڏهن هن 1959ع ۾ پنھنجي عھدي
تان استعيفيٰ ڏني، ته اهو پڻ عملدارن ۽ سياسي
مداخلت خلاف هڪ خاموش پر طاقتور پيغام هو ته ميرٽ
تي سمجهوتو نه ڪبو.
علامه صاحب جي اهم ڪتابن جي فهرست:
علامه آءِ.آءِ قاضي صاحب جن جا اڪثر ڪتاب انگريزي
ٻوليءَ ۾ آهن، ڇاڪاڻ ته سندس مقصد اهو هو ته اسلام
۽ سنڌ جي فڪر کي عالمي سطح تي روشناس ڪرايو وڃي.
سندس وفات کانپوءِ انھن مان ڪيترن ئي ڪتابن جا
سنڌي ۽ اردو ترجما پڻ ٿيا آهن. سندس اهم ڪتابن جي
فهرست هيٺ ڏجي ٿي:
شاهه عبداللطيف: هڪ تعارف
(Shah Abdul Latif: An Introduction)
هي علامه صاحب جو سڀ کان مشھور ڪتاب آهي، جنھن ۾
هن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي عالمي
ادب جي روشنيءَ ۾ پرکيو آهي. هن ڪتاب ذريعي هن
دنيا کي ٻڌايو ته شاهه لطيف رڳو هڪ علائقائي شاعر
نه پر هڪ آفاقي مفڪر آهي.
ڪائنات جو پيغام
(The Message of the Universe):
هن ڪتاب ۾ علامه صاحب سائنس، فلسفي ۽ مذهب جي پاڻ
۾ ميلاپ تي بحث ڪيو آهي. هي ڪتاب سندس گھري فڪر ۽
ڪائنات بابت سندس نظريي جو عڪاس آهي. اسلام جو روح
(The
Spirit of Islam)
هي ڪتاب اسلام جي بنيادي اصولن کي جديد دور جي
گهرجن موجب واضح ڪري ٿو. هن ۾ علامه صاحب ثابت ڪيو
آهي ته اسلام هڪ ترقي پسند ۽ عملي مذهب آهي.
نئين تعليم (The
New Education):
هي ڪتاب علامه صاحب جي انھن مقالن ۽ تقريرن تي ٻڌل
آهي جيڪي هن تعليمي نظام ۾ سڌاري لاءِ لکيون هيون.
هن ۾ يونيورسٽي جي مقصد ۽ شاگردن جي تربيت بابت
سندس نظريا شامل آهن.
براوننگ ۽ گوئيٽي (Browning
and Goethe):
هن ڪتاب ۾ علامه صاحب ٻن عظيم يورپي شاعرن، رابرٽ
براوننگ ۽ گوئيٽي جي شاعريءَ جو تقابلي مطالعو پيش
ڪيو آهي. هي ڪتاب سندس مغربي ادب تي گهري نظر جو
ثبوت آهي
ٻيا اهم مقالا ۽ مجموعا:
A Brown Girl in Search of God:
هن ۾ روحاني جستجو بابت بحث ٿيل آهي.
Casual Peps at Sophia:
هي فلسفيانه مقالن جو مجموعو آهي.
Speeches and Writings:
علامه صاحب جي تقريرن ۽ لکڻين جو مجموعو جيڪو سنڌ
يونيورسٽيءَ پاران شايع ڪيو ويو آهي.
علامه صاحب پنھنجي حياتيءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ ”شاهه
جو رسالو“ پڻ ترتيب ڏنو، جيڪو ”علامه آءِ.آءِ قاضي
وارو رسالو“ جي نالي سان مشھور آهي. هن رسالي ۾ هن
لغات ۽ ترتيب تي تمام گهڻو تحقيقي ڪيو |
